သၽႃႇဝ
မွၵ်ႇၵႂၢၼ်း(smog)
- Details
- Published on Thursday, 22 December 2011 13:43
- Written by သႅင်ႁႃႈၼမ်ႉ
မိူင်းတႆးပဵၼ်မိူင်းဢၼ်မီး ၾိင်ႈၾႃႉယႃႇသီႇသၢမ်ၶၢဝ်း ၶၢဝ်းမႆႈ၊ ၶၢဝ်းၾူၼ်၊ ၶၢဝ်းၵတ်းသေၵူၼ်း မိူင်းတႆးယၢမ်ႈယူႇ ၸွမ်း သၽႃႇဝမႃး မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်း ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။
ယွၼ်ႉမိူင်းတႆး ပဵၼ်မိူင်းႁူၺ်ႈ မိူင်းလွႆ လႄႈ ၵမ်ႈၼမ်တေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈႁႆႈၼႃး ပၼ်ႇပုတ်ႈၵၼ် ၼင်ႇၸမ် ထိုင်ၶၢဝ်းၵတ်းၸိူင်ႉၼႆ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ပၢတ်ႇၶဝ်ႈဢဝ်ၽိုၼ်းယဝ်ႉ ၽုၵ်ႇၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ်ၽၵ်းဢၼ်ဢႃႇယုပွတ်း ၸဵဝ်းလႆႈၵိၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈတီႈၼိုင်ႈလႄႈတီႈၼိုင်ႈ ယွၼ်ႉၼမ်ႉလိၼ် ႁိၼ်ၽႃဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် လႄႈမၢင်ၸေႈဝဵင်းၵေႃႈ ဝၢႆးပၢတ်ႇၶဝ်ႈယဝ်ႉတေၽုၵ်ႇၽၵ်းၵၢတ်ႇ၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ထူဝ်ႇၼဝ်ႈ လႄႈ မၢင်ၸေႈဝဵင်းၵေႃႈ တေၽုၵ်ႇ ၽၵ်းမီႇၶၢဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၼႃႈၶၢဝ်းၵတ်းၸိူင်ႉၼႆ ၵူၼ်းထဝ်ႈမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်ႁွင်ႉဝႃႈၶၢဝ်းမိူင်းမူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၶၢဝ်းၼႆႉ ၾူၼ်ထၢတ်ႇသေ ၵၢင်ၼႂ်မႃးတေမီးၼမ်ႉၼၢႆး ဢွႆလူင်းဢိတ်းဢိတ်းထိုင်ၵၢင်ဝၼ်းၶိုၼ်ႈ ၽွင်းၸဝ်ႉၼၼ်ႉတေႁၼ်မွၵ်ႇၵုမ်ႈသုမ်ႇ ၸွမ်း တႅဝ်းလွႆ ပဵၼ်ၵႂၼ်းလူင်ဝႆႉ လႄႈၸင်ႇဝႃႈ ၶၢဝ်းမိူင်းမူဝ်း ၼႆယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ မွၵ်ႇၵႂၢၼ်းၽွင်းၵၢင်ၼႂ်ၼႆႉ ပဵၼ်လူမ်းဢၼ်ၸိုၼ်ႈသႂ် လႄႈ ပဵၼ်လူမ်းၵတ်းယဵၼ် ၸၢင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးယူႇလီႁဝ်း ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလႆႈၼႆယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ ပေႃးတေဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႆၵေႃႈသမ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်း ၼၼ် မႃး ယူႇပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပဵၵ်ႉသမ်ႉ မၼ်းတေပဵၼ်ၽွၼ်းလီ ဢမ်ႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီသေၵေႃႈယႃႇ ၽူႈတႅမ်ႈယုမ်ႇ ယမ်ဝႃႈ မွၵ်ႇၵႂၢၼ်း မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တေဢမ်ႇမီးသၢၼ်ၵွင်ႉၼမ် မိူၼ်တေႃႈလဵဝ်။
မွၵ်ႇၵႂၢၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၼၼ်ႉၵမ်ႈ ၼမ်လုၵ်ႉ မႃးတီႈၼမ်ႉၼၢႆး လႄႈၵႂၢၼ်းၾႆးမႆႈပႃႇဢၼ်မႆႈမႂ်မႆႉႁႅင်ႈသေၵႂၢၼ်း မၼ်း တေဢုမ်ႇဝႆႉတေႃႇထိုင် ၵၢင်ၼႂ် လႄႈ ၸင်ႇပဵၼ်မႃးမွၵ်ႇၵႂၢၼ်းယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈယၢမ်းလဵဝ် မွၵ်ႇၵႂၢၼ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၽွင်းၵၢင်ၼႂ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ်မိူၼ်ၵူႈပွၵ်ႈယဝ်ႉယွၼ်ႉမၼ်း ဢမ်ႇ ၵႃးၵႂၢၼ်းၾႆး ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတီႈၾႆးမႆႈပႃႇ ႁိုဝ်ဢၢႆမႆႉ ဢၢႆလိၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း။မၼ်းမီးဢၢႆၵွင်ႉဢၼ်လုၵ်ႉမႃး တီႈ ႁူင်းၸၢၵ်ႈယႂ်ႇယႂ်ႇ ၽဝ်ပႃႇမႆႉ၊ ယုၵ်းယၢၵ်း၊ ထူင်ယၢင် ( ၽလၢတ်ႊသတဵၵ်ႉ) ဢၼ်ၸၢင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႂၢၼ်းမီးၵွင်ႉ ၼၼ်ႉ သေဢမ်ႇၵႃး ပႃးဢၢႆယႃႈ (ယႃႈသိတ်ႇ)ဢၼ် ပီႈၼွင်ႉႁဝ်းၶဝ်ဢဝ်သိတ်ႇၽၵ်း သိတ်ႇယိူဝ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇယႃႈ ၶႃႈ မႅင်းလႂ် ယႃႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၽၵ်းၸဵဝ်းယႂ်ႇလႂ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸၢင်ႈပိဝ်ၵႂႃႇၸွမ်းလူမ်းၸွမ်း လႄႈမွၵ်ႇၵႂၢၼ်းဢၼ် ဢွၵ်ႇမႃး ၽွင်း ၵၢင်ၼႂ်ၼၼ်ႉ ၵေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈမူတ်းသႂ်လႆႈယဝ်ႉ။
ယၢမ်းလဵဝ် ယွၼ်ႉလုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈၶိုၼ်ႈမႃးသေ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းၶဝ် ႁွင်ႉမွၵ်ႇၵႂၢၼ်းၼႆႉ ဝႃႈ (smog) ၼႆ ယဝ်ႉ။ smog တေႁွင်ႉမႃးတီႈဝဵင်း (London) လၼ်ႊတၼ်ႊ မၵ်းမၼ်ႈႁွင်ႉၸိုဝ်ႈမိူဝ်ႈ 1905 တီႈပွင်ႇမၼ်းမႃး တီႈ ၽႃႇသႃႇဢင်းၵိတ်းဢၼ်ဝႃႈ (smoke ) လႄႈ (fog ) ၼႆသေ ၸင်ႇပဵၼ်မႃး smog ယဝ်ႉ။ smog ယႅၵ်ႈဢွၵ်ႇ ပဵၼ် သွင်ဢၼ် ဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁွင်ႉဝႃႈ Classical smog (or) London smog လႄႈ Photochemical smog (or) Los Angeles Smog ၼႆယဝ်ႉ။
မွၵ်ႇၵႂၢၼ်းၸၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းႁၢႆႉသင် လၢႆလၢႆၼႆ သင်ဝႃႈႁဝ်းသုတ်ႇဢဝ်ဢၢႆမၼ်းၵူႈဝၼ်းၸိုင် တေၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ တေႃႇ ၵူၼ်းႁဝ်းၶၢဝ်းပွတ်းဢမ်ႇၼၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်းယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်ၵပ်ႉ၊ ဢႆ၊ မွင်ၶေႃႈ၊ မလဵင်းပွတ်ႇ၊ တၢင်း ပဵၼ်ႁူဝ်ၸႂ် လႄႈ သိဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ သေဢမ်ႇၵႃး ယင်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈဢႃယုသၢႆၸ်ႂပွတ်းပႃးလူးၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
ၼွၵ်ႈသေ ပဵၼ်ၽေးတေႃႇၵူၼ်းယဝ်ႉယင်းပဵၼ်ၽေးတေႃႇသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ(သၽႃဝ ၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်) ပႃးထႅင်ႈ ၵွၼ်ႇ ။ ယႃႇဝႃႈ မိူင်းႁဝ်းဢမ်ႇမီးႁူင်းၸၢၵ်ႈယႂ်ႇလူင်သေ ဢမ်ႇမီးမွၵ်ႇၵႂၢၼ်းဢၼ်မီးၵွင်ႉလႆႈ။ လူမ်းထွင်းပတ်ႉပဝ်ႇ ၵႂႃႇလႆႈၵူႈတီႈ လႄႈ ဢၢႆၵႂၢၼ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတၢင်ႇတီႈမႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မွၵ်ႇၵႂၢၼ်းဢၼ်မီးၵွင်ႉလၢႆလၢႆ။
မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈမိူင်း ၶၼေႊတႃႊ(Canada) ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းမိူင်း သုတ်ႇဢဝ်လူမ်းမီးၵွင်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉမႃးတၢင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢမေႇရိၵၢၼ်ႊ( United State)။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ဢမေႇရိၵၢၼ်ႊ မီးႁူင်းၸၢၵ်ႈၼမ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းလူတ်ႉၵႃးၼမ်လႄႈ ဢၢႆၵႂၢၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပိဝ်ၵႂႃႇၸွမ်းလူမ်းသေၵူၼ်းမိူင်း ၶၼေႊတႃႊ သမ်ႉ သုတ်ႇဢဝ် သေ ပဵၼ်ၶႅၼ်ႇသႃႇ(Cancer ) ၵၼ်ယဝ်ႉ။
ယွၼ်ႉၼၼ်ပဵၵ်ႉသမ်ႉမိူင်းႁဝ်းဢမ်ႇမီး ႁူင်းၸၢၵ်ႈယႂ်ႇလူင် ၼမ်သေတႃႉဢၢႆၵႂၢၼ်းဢၼ်မီးၵွင်ႉၼၼ်ႉၸၢင်ႈလုၵ်ႉ မႃး တီႈမိူင်းပိူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ တႃႇတေ ၵႄႈၶႆပၼ်ႁႃဢၼ် ၼႆႉ ယၢမ်းလဵဝ် တီႈမိူင်းဢေႃးသတေးရီးယႃး (Australia) ဢွၵ်ႇၵူတ်းမၢႆ(ပၵ်းပိူင်)မႂ်ႇ ထႅင်ႈဝႃႈ တေၵဵပ်းၶွၼ်ႇ (Carbon dioxide) တီႈႁူင်းၸၢၵ်ႈၶဝ်ၼႆယဝ်ႉ။ လၢႆးၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လၢႆးၵႄႈလိတ်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေ ဢမ်ႇၶႂ်ႈၶူင်ဢွၵ်ႇ(ထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ) ဢၢႆၵႂၢၼ်းၼမ်ၼမ်ၼႂ်း ၸိုင်ႈမိူင်း။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈၽွၼ်းလီတေႃႇ ၵူၼ်းႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး ဢမ်ႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီတေႃႇၵူၼ်းတင်း လုမ်ႈၾႃႉ ဢိၵ်ႇတင်း တူၼ်ႈမႆႉတူဝ် သတ်းမႅင်း လႄႈ သၽႃႇဝ ပႃးယဝ်ႉ။
တႃႇတေႁႄႉၵင်ႈ ဢမ်ႇႁႂ်ႈမီးၵႂၢၼ်းဢၼ်မီးၵွင်ႉလႄႈ ႁႂ်ႈလႆႈသုတ်ႇလူမ်းၵတ်းယဵၼ်လီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈႁႂ်ႈႁူင်း ၸၢၵ်ႈလူင်ၶဝ်ၵိုတ်းလၢႆလၢႆၵူၺ်း တေမီးလၢႆလၢႆးယူႇ တႄႇဢဝ်ၶၼ်ႉတွၼ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ ထိုင် ၶၼ်ႉတွၼ်ႈပွၵ်ႉဝၢၼ်ႈ ထိုင်ဢိူင်ႇ ၸွႆႈၵၼ်ႁဵတ်းလႆႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵိုတ်းလိုဝ်ႈလွင်ႈၽဝ်ယုၵ်းယၢၵ်း၊ ထူင်ၸေႈ (ၽ လၢတ်ႊသတိတ်ႊ) လႄႈ သိတ်ႇယႃႈ (ၶႃႈမႅင်း) ယႃႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူၼ်ႈၽၵ်းၸဵဝ်းယႂ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉမၼ်းဢမ်ႇ ပဵၼ် ၽွၼ်းလီသင်တေႃႇတူၼ်ႈၽၵ်းၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼိူဝ်ႉလိၼ်ၸၢင်ၵႂႃႇသေ ပီၼႃႈမႃးသင်ဢမ်ႇလႆႈ သႂ်ႇ ၽုၼ်ႇယႃႈသိတ်းၸိုင်တူၼ်ႈၽၵ်းတေဢမ်ႇလီလႆႈယဝ်ႉ။
လိူဝ်သေဢမ်ႇပၼ်ၽွၼ်းလီသင်ယဝ်ႉ ယင်းၸၢင်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉတေႃႇၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈ တုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီ ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး တုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃးသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ(သၽႃဝၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ်) ႁိမ်းႁွမ်းပႃး၊ ႁဝ်းႁႃးၵူႈၵေႃႉ ထုၵ်ႇလီဢွၼ် ၵၼ် ႁဵတ်းသၢင်ႈပၼ်တႃႇလုၵ်ႈလၢၼ် ပၢၼ်လုၵ်ႈလၢၼ်ႁဝ်း တႄႇဢဝ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၵႂႃႇတေလီယူႇ။
