သၽႃႇဝ

ၽွၼ်းလီတူၼ်ႈမႆႉ လႄႈလွင်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈ/ လုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈ

လွင်ႈလုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈၼႆႉႁဵတ်းႁိုဝ်ပဵၼ်မႃး။ သင်မီးၵႂၢမ်းထၢမ်ဢၼ်ၼႆႉၸိုင် ၵႂၢမ်းတွပ်ႇမၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ၵေႃႈတေ ဝႃႈယွၼ်ႉ တႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉ၊ ၸႂ်ႉတိုဝ်းထူင်ယၢင် (ၽလႃႉသတိၵ်ႇ)၊  ၶုတ်းဢဝ်ၶိုင်ဢဝ် ၶူဝ်းၶွင် သၽႃဝ ၾိင်ႈတိုၼ်း ပဵၼ် လူၼ်ႉလိူဝ်ႁႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶုတ်းဢဝ် ၼမ်ႉမၼ်း၊ ၵႅတ်ႉတႂ်ႈပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ယွၼ်ႉၸႂ်ႉ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ဢၼ် ဢွၵ်ႇဢၢႆၵႂၢၼ်း (CO2)ၵႃႊပုၼ်ႊတၢႆႊ ဢွၵ်ႊသၢႆႊ မိူၼ်ၼင်ႇလူတ်ႉ၊ ႁူင်းၵၢၼ်ယႂ်ႇလူင် ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၼွၵ်ႈသေၼႆႉယင်းၸၢင်ႈမီးထႅင်ႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆ လၢတ်ႈပေႃးဢမ်ႇသုတ်းသဵင်ႈလႆႈလူးၵွၼ်ႇ။ လုမ်ႈၾႃႉ ႁွၼ်ႉမႆႈ ၼႆႉမီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ တေႃႇၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈတူဝ်မီးၸႂ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆ ၼၼ်ႉၵေႃႈမီးၼမ်လၢႆ မိူၼ်ၵၼ်။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ ယႃႇသီႇဢုတု ၾိင်ႈၾႃႉမႆႈ လိူဝ်ၵဝ်ႇ ၵတ်းလိူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ၼမ်ႉၶႅင်တင်းမိူင်းဝၼ်း တူၵ်းၸိူမ်ႈ၊ ၾူၼ် တူၵ်း ဢမ်ႇၸွမ်းၶၢဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ လၢတ်ႈပေႃးဢမ်ႇသုတ်းသဵင်ႈလႆႈမိူၼ်ၵၼ်။

ပေႃးလၢတ်ႈဝႃႈလုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈ ၼႆၸိုင် ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ် တေဝူၼ်ႉထိုင်ဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ပၼ်ႁႃယႂ်ႇလူင်၊ ၵူၼ်းၵေႃႉ လဵဝ် ဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႄႈလႆႈ၊ ပေႃးၺႃးၵေႃႈ ၺႃးမိူၼ်ၵၼ်တင်းမူတ်း တေဝူၼ်ႉထိုင် ဝႃႈလုမ်ႈၾႃႉ သုတ်းသဵင်ႈ(ၾႆးလၢင်ႉ ၵမ်ႇၾႃႇ /ၵမ်ႇၾႃႇလွင်ႇ)ဢၼ်ၵႆႉဢဝ်ဢုပ်ႇလၢတ်ႈၼႄၵၼ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း  ဢမ်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၵႄႈလိတ်ႈ သေယူႇဝႆႉ ၸိူင်ႉၼၼ်။

ယွၼ်ႉၼၼ် ၽူႈတႅမ်ႈၸင်ႇဝူၼ်ႉထိုင်ပၼ်ႁႃ လႄႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပၼ်ႁႃမၼ်း မႃးတူၺ်းဝႃႈ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ ၼမ်ႉ ထူမ်ႈမႃးၼမ်လိူဝ်ၵူႈပီ ဢမ်ႇဝႃႈမိူင်းလႂ်ၵေႃႈၺႃးၽႄးၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ တူၵ်းတၢင်းယၢပ်ႇၼပ်ႉ ႁူဝ်မိုၼ်ႇ ႁူဝ်သႅၼ် ထိုင်လၢၼ်ႉ။  ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈဝႃႈမၼ်းပဵၼ်သၽႃႇဝ ၵူၺ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈ ႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႄႈလိတ်ႈ မၼ်းၼႆၵေႃႈမီး။ ၽူႈတႅမ်ႈတႄႉဝူၼ်ႉဝႃႈ ၵၢၼ်တႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉ ယႃႉထိူၼ်ႇ ယႃႉၶိူဝ်း ယႃႉႁူၺ်ႈလွႆၼႆႉမၼ်းၵေႃႈ ပႃး ၼႂ်းငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပၼ်ႁႃဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈ လုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။

ၵူၺ်းပေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ ယႃႇပေတႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉၼႆၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၵမ်ႈၼမ် တေတွပ်ႇၶိုၼ်းဝႃႈ ႁဝ်းႁဵတ်းၵိၼ်ႁႆႈ သႆႉၵိၼ်ၼႃး တႅပ်းၽိုၼ်းၶၢႆၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ် ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၶွင်ႁဝ်းယဝ်ႉ လႄႈ ပေႃးဢမ်ႇတႅပ်းတူၼ်ႈမႆႉ ၸိုင် တေႁဵတ်းႁႃသင်ၵိၼ် ? ၼႆယူႇ။ ၽူႈတႅမ်ႈၶႂ်ႈၶိုၼ်းလၢတ်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်တႅပ်းမႆႉ ႁဵတ်းၽိုၼ်း လႄႈတီႇႁႆႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ  မၼ်း ဢမ်ႇမိူၼ် ဢၼ်ပိူၼ်ႈတႅပ်းမႆႉၶၢႆ။

ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇတႅပ်းၽိုၼ်း

ၽူႈဢၢၼ်ႇႁဝ်းၶဝ် ဝူၼ်ႉတူၺ်းလူး ဢၼ်ၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶဝ်တႅပ်းၽိုၼ်းၼၼ်ႉ တႅပ်းဢဝ် သၢမ်သီႇလေႃႉ တႃႇပေႃး ၸႂ်ႉၼိုင်ႈပီၵူၺ်းသေ ၶဝ်ဢမ်ႇတႅပ်းဢဝ်ငဝ်ႈမၼ်း။ ယင်းဝႆႉတႃႇတေႃမၼ်း တေ ႁုၼ်ႈမႂ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးယူႇ။ ထိုင်ပီၼႃႈ ထႃႇလိုၼ်း ၵႂႃႇတႅပ်းၽိုၼ်းထႅင်ႈၵေႃႈ တေႃမႆႉဢၼ် မုၼ်းၶိုၼ်ႈမႃးပေႃးယႂ်ႇၶိုၼ်းယဝ်ႉ။ တေဝႃႈ တီႇႁႆႈႁဵတ်းသူၼ် ၼႆၵေႃႈ ပေႃးတီႇႁႆႈၸိုင် တေတႅပ်းဢဝ် တူၼ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၵူၺ်း တူၼ်ႈမႆႉယႂ်ႇမႆႉလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယင်းဝႆႉၼႂ်းၵၢင်ႁႆႈ သေ ဢဝ်ပဵၼ်ႁူမ်ႈၽွင်းလိုဝ်ႈႁိူဝ်ႉၵိၼ်ၶဝ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးႁူင်းၵၢၼ်ႁဵတ်းမႆႉၶဝ်တႅပ်းၼႆတႄႉဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ် ယိုင်ႈတူၼ်ႈမၼ်းယႂ်ႇယိုင်ႈၶႅၼ်းလီ ဢဝ်ၸၢၵ်ႈမႃး လိူဝ်ႈဢဝ် တင်းတူၼ်ႈတင်းတေႃ ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ႁၢၵ်ႈမၼ်းယင်းပၢႆၶုတ်းဢဝ်ၵႂႃႇ ႁၢင်ႈၶိူင်ႈ ၸွမ်းႁေႃ ၸွမ်းႁိူၼ်းထႅင်ႈသေ ယိုင်ႈၶႅၼ်းဢဝ်ပဵၼ်ၼမ်ႉမျၢတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်း ၽွၼ်းလီသုၼ်ႇ တူဝ်ၶဝ်လႄႈ လႆႈၶၢႆၼႂ်း ၵႃႈ ၶၼ်လီ ၶၼ်ယႂ်ႇလူးၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ၶဝ်ၸင်ႇၼပ်ႉသွၼ်ႇတႅပ်းဢဝ် ၶုတ်းဢဝ်တင်းမူတ်းယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁုၼ်ႈမႂ်ႇ မႃးၶိုၼ်းလႆႈ။

ၽွၼ်းလီတူၼ်ႈမႆႉ

တူၼ်ႈမႆႉသမ်ႉ မီးၽွၼ်းလီသင်ၸိူင်ႉႁိုဝ်?  တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ထူၺ်ႈၸႂ်ပိၼ်ႈၾူၼ် ၵၼ်တင်းၵူၼ်းဝႆႉ။ တူၼ်ႈမႆႉလုတ်ႇ ဢဝ် CO2 ၵႃႊပုၼ်ႊတၢႆႊဢွၵ်ႊသၢႆႊ (လူမ်းဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းထူၺ်ႈၸႂ်ဢွၵ်ႇ) ၼႆႉၶဝ်ႈၵႂႃႇသေ သမ်ႉၶိုၼ်း ဢဝ် Oxygen ဢွၵ်ႊသီႊၵျိၼ်ႊ (လူမ်းၸိုၼ်ႈသႂ်) ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်း တင်းလၢႆ ထူၺ်ႈၸႂ်ယူႇ ၼႆႉဢွၵ်ႇမႃးပၼ်ႁဝ်း ထူၺ်ႈၸႂ်ယူႇၵူႈဝၼ်း ၼႆႉယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈတေမီးၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉၸိုင် ၵူၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈ ဢဝ် လူမ်းတီႈလႂ် ထူၺ်ႈၸႂ်သေလူဝ်ႇတၢႆတင်းမူတ်းၵူၺ်းယူဝ်ႉၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ပေလိုမ်းဝူၼ်ႉပႃးဝႃႈ  တူၼ်ႈမႆႉၵေႃႈ လူဝ်ႇလူမ်း ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်း ထူၺ်ႈၸႂ်ဢွၵ်ႇၶိုၼ်းၼႆႉမိူၼ်ၵၼ် ၼႆၼၼ်ႉသေၵမ်း။

ၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈၼႆႉ ပၢႆးသႅၼ်ႉ (ပၢႆးသၢႆႊ)ၶဝ်ဝႃႈ ပိၼ်ႇပႆႇပိုင်ႈဢိင်ၵၼ် (Interdependence ) (မၢႆတွင်း ပေႃးလၢတ်ႈ ၵႂၢမ်းတႆးမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵေႃႈ ၵူၺ်ႈပိုင်ႈငၢမ်ႈ ငၢမ်ႈပိုင်ႈၵူၺ်ႈ) ၼႆယဝ်ႉ။

လိူဝ်သေပၼ်လူမ်းထူၺ်ႈၸႂ်ၵူၼ်းႁဝ်းယဝ်ႉ တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ ၸုပ်ႇဢဝ်ၼမ်ႉ ဝႆႉၼႂ်းတူဝ်ၶဝ်သေ ၶိုၼ်းဢဝ်ဢွၵ်ႉမႃး ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၽွင်းၾူၼ်ဢမ်ႇတူၵ်း ၶၢဝ်းႁႅင်ႈထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။ ၸၢမ်းဝူၼ်ႉတူၺ်းဝႃႈတီႈဢၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်ႉဝွတ်းၼမ်ႉႁူး ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေမီးတူၼ်ႈမႆႉ ယႂ်ႇယႂ်ႇ လွမ်ႉႁွပ်ႈဝႆႉ တင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၶဝ်သမ်ႉႁဵတ်းႁိုဝ်ဢဝ်ၼမ်ႉဢွၵ်ႇမႃးၸႂ်ႉ တိုဝ်း ၶိုၼ်း ၼႆၸိုင် ၽွင်းၾူၼ်တူၵ်းၼၼ်ႉတူၼ်ႈမႆႉတေလုတ်ႇဝႆႉၼမ်ႉၾူၼ်သေ ဝႆႉၸႂ်ႉၶၢဝ်းႁႅင်ႈ ၶၢဝ်းၾူၼ်ဢမ်ႇတူၵ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
 
ပေႃးထိုင်ၶၢဝ်းႁႅင်ႈမႃးၸိုင် ယွၼ်ႉလိၼ်ဢၼ်မီးယူႇၸွမ်းႁိမ်းႁွမ်း ႁၢၵ်ႈတူၼ်ႈမႆႉၼၼ်ႉ တွင်ႉမႆႈၼမ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်း ပွႆႇၼမ်ႉ ဢၼ်လုတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၸိုမ်းဢွၵ်ႇမႃးၶိုၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် လိၼ်ဢၼ်မီးၸွမ်းႁိမ်း ႁွမ်းတူၼ်ႈမႆႉ ၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢမ်ႇႁႅင်ႈ သေ တေယမ်းဝႆႉယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ၼႆႉၵေႃႈၸၢင်ႈပၼ်ၽွၼ်းလီတႃႇၵူၼ်း ႁဝ်းမီးၼမ်ႉၸႂ်ႉ ၽွင်းၶၢဝ်းႁႅင်ႈယဝ်ႉ။ ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ တူၼ်ႈမႆႉမၢင်ၸိူဝ်ႉၾၼ်း သမ်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း ဢဝ်ႁဵတ်းယႃႈယႃ ၸိူဝ်း ၼႆႉလူးၵွၼ်ႇ။

တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉမီးၽွၼ်းလီ ႁႄႉၵင်ႈၼမ်ႉထူမ်ႈပႃးထႅင်ႈ။ မိူၼ်ၼင်ႇပေႃးၾူၼ်တူၵ်းႁႅင်းၸိုင်တူၼ်ႈမႆႉတေၸုပ်ႇ ဢဝ် ၼမ်ႉၾူၼ်ဢၼ်တူၵ်းလူင်းမႃးၼၼ်ႉသေ တေလူတ်းၼမ်ႉဢၼ်ယိုင်ႈဝႆႉၼိူဝ်လိၼ်မိူင်း ၼၼ်ႉလႄႈ ၼမ်ႉတၢၼ်ႇ ထူမ်ႈၼမ် တေလူတ်းလူင်းဢမ်ႇၼမ်ၵေႃႈဢေႇယူႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇၾူၼ်တူၵ်းလႄႈ ၼမ်ႉႁူၺ်ႈ ၼွင်းၸိူဝ်း ၼႆႉသင်မီး တူၼ်ႈမႆႉယႂ်ႇယႂ်ႇ ၸွမ်းႁူၺ်ႈၸွမ်းလွႆၼႆၸိုင် ၵွၼ်ႇၼမ်ႉတေလူင်းထိုင် တီႈတႂ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းတေ လႆႈ ၽႃႇလတ်းတူၼ်ႈ မႆႉ မႃးၵမ်းလွႆးလွႆးလႄႈ ၼမ်ႉႁူၺ်ႈတေဢမ်ႇပေႃးၸႅဝ်ႈႁႅင်းသေ တေလူတ်း ႁႅင်းၼမ်ႉ လႆႈမိူၼ်ၵၼ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉ ၼၼ် တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉမီးၽွၼ်းလီတင်းၼမ်လႄႈ ႁဝ်းဢမ်ႇထုၵ်ႇလီ တႅပ်း၊ တတ်းသေ ထုၵ်ႇလီ လုမ်းလႃးၵုမ်းထိင်း မၼ်းဝႆႉ ႁႂ်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီတေႃႇတူင်ႇဝူင်းႁဝ်းယူႇ ယူႇယဝ်ႉ။

လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တူၼ်ႈမႆႉ ၸုပ်ႇဢဝ် ဢၢႆၵႂၢၼ်း CO2 ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃးၸွမ်းႁူင်းၸၢၵ်ႈယႂ်ႇလူင် လူတ်ႉၵႃးဢၼ် တေ ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇ တိတ်းၸပ်းၸွမ်းႁိူၼ်းမၢၼ်ႇလုမ်ႈၾႃႉ (Atmosphere) ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၵွင်ႉသၢႆလႅတ်ႇ ဢၼ်ၸၢင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁဝ်းပဵၼ် ၵိၼ်ႊသိူဝ်ႊ (Cancer) ၽိဝ်ၼင် မဵဝ်းၼိုင်ႈ လႄႈ သူင်ႇဢၢႆလႅတ်ႇ ဢွၵ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းပေႃး CO2  ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၸပ်းတီႈႁိူၼ်းမၢၼ်ႇၼၼ်ႉၼမ်ၵေႃႈ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁိူၼ်းမၢၼ်ႇၼႃမႃးသေ သႅင်လႅတ်ႇ ဢၼ်တွၵ်ႈလူင်း မႃး သႂ်ႇၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼၼ်ႉဢမ်ႇၸၢင်ႈတွၵ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇၶိုၼ်းလႄႈၸၢင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢၢႆလႅတ်ႇ ယူႇဝႆႉၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ သေၸင်ႇၵိူတ်ႇ(ပဵၼ်မႃး)လုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈယဝ်ႉ။ ပေႃးလုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉမႆႈၵေႃႈ ၼမ်ႉၶႅင် ၸွမ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်းၸိူဝ်း ၼၼ်ႉ ၸိူမ်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆၽိူမ်ႉၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇထႅင်ႈ၊ ဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုမ်ႈၾႃႉႁွၼ်ႉ မႆႈ ၵူၺ်းၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉထူမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီၼႆႉ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆသုင်ၶိုၼ်ႈ 4 ထိုင် 8 ၼဵဝ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် တူၼ်ႈမႆႉၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီတေႃႇ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်းတေႉတေႉလႄႈ ႁဝ်းႁႃးလီလႆႈ ဢွၼ်ၵၼ် ထိင်းသိမ်း ယႃႇႁႂ်ႈပိူၼ်ႈမႃးတတ်းဢဝ် တူၼ်ႈမႆႉဢႃႇယု ပၢၵ်ႇ၊ ႁဵင်ပီၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းၼၼ်ႉၵႂႃႇငၢႆႈငၢႆႈ သေၵမ်း ၼႆ ၶႂ်ႈယွၼ်းၾၢၵ်ႇထိုင် ပီႈၼွင်ႉၵူၼ်းမိူင်း တႆးလႄႈၸၢဝ်းလုမ်ႈၾႃႉၼင်ႇၼႆ။